Jak rozpoznać autyzm u noworodka, dziecka i dorosłego

Dzisiaj kilka słów o Autyzmie. Temat dla niektórych bardzo ważny, dla innych kontrowersyjny, moim zdaniem na tyle istotny aby poruszyć kilka kwestii z nim związanych. Jako że na co dzień pracuję z dziećmi i nauczycielami, wiem jak istotna jest wiedza na temat choćby podstawowych symptomów zaburzeń rozwojowych u dzieci. Autyzm dziecięcy jest jednym z nich. Jak go rozpoznać? Jakie zachowania dziecka powinny nas skłonić do przyjrzenia się prawidłowościom rozwojowym dziecka w określonym wieku? Co musisz wiedzieć jako młody lub przyszły rodzic? To są pytania, na które w tym wpisie odpowiem. Dla jasności – nie będę pisać o tym skąd się bierze autyzm i jak go leczyć, a jeśli was to interesuje to odsyłam do publikacji naukowych i ciekawych książek, dzięki którym bardziej poszerzycie wiedzę o tym zaburzeniu. Więc zaczynamy.


Autyzm w nomenklaturze medycznej określa się jako całościowe zaburzenie rozwojowe, ponieważ wiąże się z dezintegracją funkcjonowania w sferze poznawczej, społecznej, emocjonalnej i behawioralnej, czyli w zachowaniu. W najnowszym zestawieniu kryteriów diagnostycznych zaburzeń psychicznych DSM-5 możemy znaleźć charakterystykę zaburzeń ze spektrum autyzmu, którymi posługują się lekarze psychiatrzy do diagnozowania zaburzeń rozwojowych u dzieci. Istnieje pięć głównych objawów, które wskazują na obecność zaburzenia (A-E).

A. Następujące trudności w komunikacji społecznej w zakresie interakcji w wielu kontekstach, manifestujące się, obecne w wywiadach, w następujący sposób (przykłady stanowią ilustrację i nie wyczerpują tematu):

1. Deficyty w sferze okazywania społeczno-emocjonalnej wzajemności, w zakresie od nieprawidłowych stosunków towarzyskich i niezdolności w prowadzeniu normalnej rozmowy, przez ograniczone reagowanie na zainteresowanie, uczucia lub oddziaływanie, aż do niezdolności zapoczątkowywania lub odpowiadania na jakiekolwiek interakcje.

2. Deficyty w sferze komunikacji niewerbalnej, w zakresie od słabo zintegrowanego przekazu werbalnego i niewerbalnego, przez nieprawidłowości w nawiązaniu kontaktu wzrokowego, w języku ciała lub ograniczeń w rozumieniu i używaniu gestów, aż do całkowitego braku mimiki i zaniku przekazu niewerbalnego.

3. Deficyty w obszarze rozpoczynania, podtrzymywania i rozumienia relacji, w zakresie od trudności w dostosowywaniu zachowań do różnych kontekstów społecznych, przez trudności w zabawie opierającej się na wyobraźni lub nawiązywaniu przyjaźni, aż do całkowitego braku zainteresowania rówieśnikami,

B. Ograniczone, powtarzające się wzorce zachowań, zainteresowań lub czynności, manifestujące się obecnie lub w wywiadach przynajmniej dwoma spośród wymienionych (przykłady stanowią ilustrację i nie wyczerpują tematu):

1. Stereotypowe lub stale powtarzane manieryzmy ruchowe, użycie przedmiotów lub elementów mowy (np. proste stereotypie ruchowe, ustawianie zabawek w szeregu lub przewracanie przedmiotów, echolalia, używanie dziwacznych, znanych jedynie sobie wyrażeń).

2. Potrzeba niezmienności, przywiązanie do czynności rutynowych lub wzorców zachowań werbalnych bądź niewerbalnych, przybierających formę rytuału (np. niezwykle silna reakcja stresowa na niewielką zmianę, trudności w akceptowaniu zmian, sztywne wzorce myślenia, rytuały powitalne, potrzeba chodzenia tą samą trasą lub jedzenia tych samych rzeczy każdego dnia).

3. Niezwykle ograniczone zainteresowania o szczególnej intensywności (np. silne przywiązanie do nietypowych przedmiotów lub całkowite zaabsorbowanie uwagi tymi przedmiotami, przesadnie zdefiniowane lub nieprzemijające zainteresowania).

4. Wzmożona lub osłabiona reaktywność na bodźce czuciowe lub niezwykłe zainteresowanie zmysłowymi aspektami otoczenia (np. wyraźna obojętność na ból/temperaturę, niechęć do określonych dźwięków lub faktur, nadmierne wąchanie lub dotykanie przedmiotów, zafascynowanie światłem lub ruchem).

C. Początek objawów przypada na wczesny okres rozwoju (deficyty mogą ujawniać się w pełni, póki wymogi społeczne nie przekroczą ograniczonych umiejętności lub w przypadku maskowania przez wyuczone w późniejszym życiu strategie).

D. Objawy powodują znaczące kliniczne upośledzenie funkcjonowania w sferze społecznej, zawodowej i innej.

E. Występowanie tych zakłóceń nie może być lepiej wyjaśnione poprzez rozpoznanie niepełnosprawności intelektualnej (zaburzenia rozwoju intelektualnego) lub całościowego opóźnienia rozwoju. Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia należące do spektrum autyzmu często współwystępują jednocześnie. By móc rozpoznać jednoczesne występowanie zaburzenia należącego do spektrum autyzmu oraz niepełnosprawności intelektualnej, umiejętność komunikacji powinna pozostawać a poziomie niższym niż ogólny poziom rozwoju.


Niektórzy uczeni (Borden, Ollendick) uważają, że już w okresie noworodkowym można zauważyć zachowanie dzieci wskazujące na prawdopodobieństwo przyszłych zaburzeń w ogólnym rozwoju, czyli również pojawiania się autyzmu. Wystąpienie tych zachowań u noworodka może ale nie musi wskazywać na początki autyzmu. Uczeni ci twierdzą, że dziecko takie wydaje się być już od początku inne od reszty dzieci. Zachowuje się w taki sposób, jakby nie zauważało i nie potrzebowało opiekuna – okazuje obojętność gdy jest przytulane i brane na ręce, ma niskie napięcie mięśniowe, bardzo rzadko płacze, za to często może być poirytowane. Nie interesuje się w ogóle osobami w jego otoczeniu. Jest mało wymagające i spokojne. Uśmiechanie się i gaworzenie są opóźnione w czasie lub w ogóle nie występują. Te objawy pojawiają się w okresie od narodzenia do 6 miesiąca życia dziecka. Po tym czasie pojawiają się nowe. Kiedy zdrowe dziecko zaczyna interesować się wchodzeniem w interakcje z innymi, dziecko autystyczne w ogóle nie interesuje się społecznymi zabawami, nie komunikuje się werbalnie ani niewerbalnie, a na jakąkolwiek stymulacje nie reaguje wcale albo reaguje nadmiernie. W kolejnych etapach rozwoju objawy te jedynie się nasilają i są bardziej widoczne. Dziecko reaguje na świat jakby był przerażającym i niebezpiecznym miejscem. Boi się zmian i przejawia zachowania autostymulacyjne, np. bujanie się, kręcenie w kółko, machanie rękami). Często zaważa się również zachowania autodestrukcyjne, które mogą przestraszyć jego opiekunów, jak np. uderzanie głową, bicie się po kończynach, gryzienie się. Nie reaguje na komendy kierowane w jego stronę unikając kontaktu wzrokowego z innymi ludźmi, a więc i nie inicjując interakcji z rówieśnikami. W próbie kontaktu dorosłego z takim dzieckiem opiekunowie mogą mieć mylne przeświadczenie, że dziecko weszło z nimi w interakcję werbalną, ponieważ powtórzyło słowa doń wypowiedziane. Ciągłe powtarzanie słów i zdań przez dziecko autystyczne, bez wykonywania poleceń i zachowywanie się tak, jak gdyby nie rozumiało tych słów, to właśnie wymieniona wyżej echolalia. I niestety nie jest to reakcja werbalna dziecka, jaką chcielibyśmy doświadczyć, ponieważ nie ma w niej elementów społecznych i emocjonalnych, ale jedynie mechaniczne powtarzanie usłyszanych słów, dla niego niezrozumiałych i bezsensownych. Dlaczego bezsensownych? Ponieważ takie dziecko nie jest w stanie rozumieć intencji i emocji jakie stoją za słowami, które są do niego wypowiadane.


Kiedy dziecko wchodzi w okres dojrzewania mogą pojawić się inne problemy z zachowaniem i emocjami. Często pojawiają się wybuchy złości i agresja z silnym przeciwstawianiem się wszystkiemu i wszystkim. Deficyty społeczne, które nadal się utrzymują zaczynają rozszerzać się na sferę seksualną. W związku z tym, że osoby autystyczne mają duże trudności we wchodzeniu w relacje społeczne, najczęstszym ich zachowaniem seksualnym jest masturbacja. Tylko jedna trzecia podejmuje zachowania ukierunkowane na dotykanie, przytulanie się czy calowanie innych ludzi.


Wiemy już czym jest to zaburzenia, jakie posiada cechy charakterystyczne, czym się objawia i jakie są prognozy na przyszłość. Pojawia się więc naturalnie pytanie co robić, aby pomóc takiemu dziecku w lepszym funkcjonowaniu i zwiększaniu jego samodzielności. Istnieje wiele programów terapeutycznych dla dzieci i dorosłych dotkniętych autyzmem. Dominują podejścia oparte na terapii behawioralnej, które mają na celu zmienić problemowe i destrukcyjne zachowanie takich osób oraz nauczyć ich zachowań adekwatnych do sytuacji społecznych, komunikowania się i dbania o siebie. Świat idzie do przodu, wiedza na temat autyzmu wciąż się zwiększa, dlatego też rosną szanse na zapobieganie pojawieniu się autyzmu, wcześniejsze diagnozowanie i lepszą pomoc, opiekę i leczenie takich osób. Także uszy do góry 